عمان و ایران بر سر توافقی درباره تنگه هرمز مذاکره میکنند. دستیابی به یک توافق میتواند دولت آمریکا را با چالشهای تازهای روبهرو کند.
تحلیلی از فریتس شاپ
این روزها در آبراههای پیرامون شبهجزیره عربستان مذاکرات گستردهای در جریان است؛ از خلیج عدن گرفته تا خلیج عمان و خلیج فارس. در این میان، مذاکرهکنندگان عمان تقریباً همواره نقشی کلیدی ایفا میکنند. اکنون نیز چنین است: مهمترین گفتوگوهای کنونی را سلطاننشین عمان با حکومت تهران انجام میدهد. موضوع این مذاکرات، بازگشایی تنگه هرمز است؛ آبراهی که هر دو کشور بر سواحل آن قرار دارند.
ایران خواستار آن است که کنترل کامل مسیر شمالی تنگه، که در امتداد سواحل خود این کشور قرار دارد، بهطور انحصاری در اختیارش باشد. افزون بر این، رهبران تهران از کنترل مشترک مسیر جنوبی، که در نزدیکی سواحل عمان قرار دارد، حمایت میکنند. چنین ترتیبی عملاً به ایران نوعی حق وتو بر عبور و مرور کشتیها اعطا خواهد کرد. ایران همچنین قصد دارد همچنان از کشتیهای عبوری عوارض دریافت کند.
پرسش اینجاست که آیا دولت واشنگتن با توافقی که چنین سازوکاری را رسمیت ببخشد، موافقت خواهد کرد؟
در ماه ژوئن، برای مدتی چنین به نظر میرسید که جنگ میان ایالات متحده و ایران پایان یافته است. دو طرف درگیر، یادداشت تفاهمی (MoU) را امضا کردند که بر اساس آن قرار بود درگیریها متوقف شود، تنگه هرمز دوباره بازگشایی گردد و مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران آغاز شود. در صورت دستیابی به توافقی نهایی، ایران از کاهش گسترده تحریمها بهرهمند میشد.
اما آتشبس پس از آن فروپاشید که ایران چند کشتی را هدف حمله قرار داد. حکومت تهران اعلام کرد که ایالات متحده با هدایت کشتیها به عبور از تنگه در نزدیکی سواحل عمان، مفاد یادداشت تفاهم را نقض کرده است. متن این توافق در خصوص اینکه کنترل تنگه در اختیار چه کسی باشد، مبهم باقی مانده بود.
برای رهبران ایران، تنگه هرمز به مهمترین اهرم فشار تبدیل شده است؛ اهرمی که حاضر نیستند از آن چشمپوشی کنند. در پی این تحولات، رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، دستور انجام حملات تلافیجویانه گسترده علیه ایران را صادر کرد و حکومت تهران نیز در پاسخ، کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف حملات خود قرار داد. از اواسط هفته گذشته، بخش عمده درگیریها بار دیگر متوقف شده است. از همان ابتدا نیز بعید به نظر میرسید که ایران تحت فشار نظامی، موضع خود را تغییر دهد.
«آخرین فرصت»
ترامپ آخر هفته گذشته اعلام کرد که آماده بوده است بزرگترین عملیات نظامی از زمان پایان جنگ جهانی دوم را آغاز کند، اما متحدان آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس او را از این کار منصرف کردهاند. او بار دیگر گفت که با توجه به انتخابات میاندورهای پیشِ رو در آمریکا، که در آن جنگی نامحبوب به سودش نیست، دستیابی به توافق با ایران شاید بیش از هر زمان دیگری دستیافتنی باشد.
ترامپ روز دوشنبه نیز اظهار داشت که ایران «آخرین فرصت» خود را برای دستیابی به یک توافق هستهای در اختیار دارد و مدعی شد که دور تازهای از مذاکرات ممکن است ظرف چند روز آینده آغاز شود. این در حالی است که ایران پیشتر انجام هرگونه مذاکره با واشنگتن را رد کرده بود. در واقع، به نظر میرسد همان میزان اندک اعتمادی که ایران به ایالات متحده داشت، اکنون به پایینترین سطح خود رسیده است.
با این حال، به گفته منابعی در تهران، مذاکرات با عمان در آستانه نهایی شدن قرار دارد. ترامپ نیز اعلام کرد که این مذاکرات ممکن است «امروز یا فردا» به پایان برسد. بر اساس گزارش نیویورک تایمز، کشتیهایی که وارد خلیج فارس میشوند، احتمالاً از مسیری عبور خواهند کرد که تحت کنترل ایران قرار دارد، در حالی که کشتیهای خروجی از خلیج فارس میتوانند از آبراهی در نزدیکی سواحل عمان استفاده کنند. به گفته مقامهای ایرانی، تهران قصد ندارد از کشتیها «عوارض عبور» دریافت کند، اما در عوض «هزینه خدمات» مطالبه خواهد کرد؛ هزینهای که، برای نمونه، صرف اقدامات مربوط به مقابله با خسارتهای زیستمحیطی خواهد شد. همچنین گفته میشود درآمد حاصل از این هزینه به طور مساوی میان ایران و عمان تقسیم خواهد شد.
در عین حال، نیویورک تایمز به نقل از یک منبع آمریکایی روایتی متفاوت ارائه میدهد. بر اساس این روایت، برای استفاده از هرگونه مسیر «موقت» در تنگه هرمز، نه نیازی به اخذ مجوز از ایران وجود دارد، نه موافقت تهران لازم است و نه پرداخت هیچگونه هزینهای.
دریافت عوارض از کشتیهای عبوری تاکنون برای ایالات متحده یک «خط قرمز» محسوب میشده است. بهویژه مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، بارها تأکید کرده است که نباید هیچ کشوری کنترل عبور و مرور دریایی در تنگه هرمز را در دست بگیرد؛ همان وضعیتی که پیش از حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران برقرار بود.
روبیو اخیراً گفته است:
«اگر در خاورمیانه این سابقه را ایجاد کنیم که یک دولت ملی بتواند تصمیم بگیرد یک آبراه بینالمللی را کنترل کند، از کشتیها عوارض بگیرد و حتی کشتیهایی را که از پرداخت این عوارض خودداری میکنند، منهدم کند، آنگاه یک سابقه بسیار خطرناک ایجاد کردهایم که میتواند در دیگر نقاط جهان نیز تکرار شود.»
تسلیم آمریکا؟
اگر ایالات متحده توافقی را که میان دو کشور ساحلی، یعنی ایران و عمان، حاصل شود و عملاً کنترل ایران بر تنگه هرمز را تثبیت کند، بپذیرد، این اقدام بار دیگر میتواند به منزله نوعی عقبنشینی یا تسلیم آمریکا تلقی شود. با این حال، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که از نظر دیپلماتیک، راهحل دیگری وجود ندارد. گرگوری برو، کارشناس ایران در اندیشکده Eurasia Group، میگوید:
«تنها راهحل دیپلماتیک قابل تصور آن است که ایالات متحده برتری ایران بر تنگه هرمز را به رسمیت بشناسد.»
با این همه، حتی اگر ایران و عمان بر سر یک سازوکار مشترک به توافق برسند، این به معنای بازگشایی فوری تنگه هرمز نخواهد بود. بر اساس گزارشها، رهبران ایران اصرار دارند که آمریکا ابتدا محاصره بنادر ایران را لغو کند و بار دیگر به ۱۴ بند یادداشت تفاهمی که در ماه ژوئن امضا شده بود، متعهد شود.
رابرت مالی، مذاکرهکننده ارشد توافق هستهای سال ۲۰۱۵، در این باره میگوید:
«شواهد فراوانی وجود دارد که نشان میدهد هر دو طرف همچنان در جستوجوی راهی برای خروج از بنبست هستند. اگر چنین راهی پیدا شود، احتمال بسیار زیاد توافق جدید شباهت زیادی به همان یادداشت تفاهم پیشین خواهد داشت؛ با این تفاوت که این بار بهصراحت و بدون هیچ ابهامی قید خواهد شد که عبور از تنگه هرمز منوط به موافقت ایران است.»
بر اساس گزارشها، توافقی که اکنون در حال مذاکره است، به ایران و عمان ۶۰ روز فرصت میدهد تا درباره نحوه بازگشایی تنگه هرمز به جمعبندی برسند. همزمان قرار است آمریکا و ایران نیز در همین بازه زمانی مذاکرات درباره ذخایر اورانیوم غنیشده ایران را از سر بگیرند.
با این حال، اینکه ظرف ۶۰ روز بتوان به یک توافق جامع هستهای دست یافت، بسیار بعید به نظر میرسد. همین بازه زمانی پیشتر نیز در یادداشت تفاهم امضاشده در ماه ژوئن پیشبینی شده بود و بسیاری آن را غیرواقعبینانه میدانستند. افزون بر این، با توجه به شرایط کنونی، اساساً این پرسش مطرح است که آیا اصولاً امکان دستیابی به یک توافق هستهای جدید وجود دارد یا خیر.
به نقل از هفته نامه اشپیگل ۴ اوت ۲۰۲۶