ديدگاه : نگاهی به کنگره مغان بمناسبت 290مین سالگرد رفرم رُخ داده :
یوسف کـُر
گرامی باد ٢٩٠مین سالگرد رفرم و تغییر وتحول از طریق گفتگو
کنگره مغان که امسال ٢٩٠مین= ١٧٣٦-٢٠٢٦ سالگرد آن است، دراوضاع متلاطم سدهی ١٨ میلادی و دراواخر ژانویه ١٧٣٦ برابر با اوایل بهمن ١١١٤خورشیدی آغازشد وتا اواسط فروردین ١١١٥خ. نزدیک به سه ماه به طول انجاميد. در گزارش، همه شرکت کنندگان بیش ازصد هزار تخمین زده شده که یک چهارم آن ازطرف برگزارکنندگاناش دعوت شده بودند.
شرکت کنندگان فعال این تجمع بزرگ تاریخی بدنبال نزدیک به یکماه بحث و گفتگو شرطهای فرماندهی کل قوا برای توانمند شدن ارتش و کشورایران از راه برطرف نمودن موانع دوستی وهمکاری میان گروه های مذهبی وقومی را پذیرفته، امضای عهد نامه ای معروف به وثیقه نامه (سند، قطعنامه) کنگره موغان توسط نمایندگان هیأتهای شرکت کننده ازنواحی مختلف را شروع میکنند.
کنگره با کوشش مبتکرانه ی نیروهای سکولار سنتی ایران با بهره گیری عاقلانه از ابزار دیالوگ و گفتگو با همدیگر که ابزار اصلی جامعه مدنی امروزه نیز میباشد، برای پاسخ به الزمات زمان وبا اهدافِ زیر برگزار شده بود:
١- برای ازبین بردن ریشه های خشونت و دشمنی درمیان گروههای مختلف اجتماعی درایران و منطقه ،
٢- برای تحکیم دوستی، اخوت واتحاد اقشار مختلف اجتماعی، جهت مقابله موثر با تجاوزات وتوطئه های شوم استعمارگران.
برگزاری موفقیت آمیز کنگره، که م.کیوان نویسنده بخش”عصرافشاریان”درجلد ١١م. کتاب٢٠جلدی”تاریخ جامع ایران“، انقلابی دموکراتیک دانسته، برای مردمان ایران ومنطقه یک میراث فرهنگی وتاریخی ارزشمندی محسوب می شود. بنابراین نسل های امروزی برگزارکنندگان وشرکت کنندگان فعال آن موظف به ادای دین با ارجگذاری ومیراث داری ازآن واقعه ی تاریخی هستند.
درباره چگونگی تنظیم وتدوین عهد نامه ی کنگره مغان وچگونگی پیدا شدن آن، درصفحه ١٤٥ “ترجمه و اقتباس مشفق همدانی” از چاپ دوم کتاب “نادرشاه” اثر لکهارت درچند ماه قبل از انقلاب بهمن ١٣٥٧هـ. شمسی، اطلاعات قابل توجه بسیار کوتاهی درج شده است. ولی چون رژیم پهلوی، کنگره مغان را بطور عمدی به یک مراسم مجلل و پرشکوه تاجگذاری محدود نموده و معرفی می کرد، درمطلبی با عنوان “سند تاجگذاری نادرشاه” ارائه شده است :
متن اصلی عهد نامه دشت مغان که “وثیقه نامه” نامیده میشده بطورغیرمترقبه درمنزل علی خان یکی ازخوانین دره گز که اجدادش در رکاب نادر بوده اند کشف گردید. این سند با آنکه متجاوز از بیست هزار دولار قیمت پیدا کرد ازطرف آقای بزرگ دانش نیا خریدار آن در مقابل چهل هزار ریال به موزه ایران باستان اهدا گردید. این سند اصل صورت مجلس مذاکرات مغان است که به خط میرزا مهدی خان استرآبادی منشی نادر برشته تحریر کشیده شده وازطرف حضار به امضا رسیده است.
نوشته های یک روحانی تورکمن درکتاب تاریخ ترکمن درباره ی کوششهای نادرشاه در راه برقراری روابط برادرانه میان أهل سنت (تجربه گرایان) با أهل تشیع ( پیروی گرایان) ازطریق گفتگوی روحانیون نیز اهمیت ویژه ی خود را دارد.
درادامه ی پیگیری اهداف کنگره مغان، ارتش ایران دربازگشت پیروزمندانه ازهندوستان درپائیز١٧٣٩ ازشمال افغانستان با رودخانه جیحون به آسیای میانه میرود. نادرشاه درآنجا ابتدا با دولتمردان اهل سنت بخارا همانند هند طبق مصوبه کنگره مغان ازموضع شیعهی معتقد به دوستی و وحدت، رفتار میکند. سپس از خان خیوه میخواهد سیاست دوستی وبرادری شاه ایران برطبق اصلاحات مذهبی مورد توافق مردمان ایران را پذیرفته از جنگ اجتناب کند. ولی ایلبارس خان متعصب جنگ با أهل تشیع (پیروی گرایان) را وظیفه دینی واجتناب ناپذیراعلام میکند. نادر در ژانویه ١٧٤٠ به خیوه میرسد ودرمدتی که آنجا بوده ازیکطرف به گفتگو پرداخته سیاست دوستی واخوت برمبنای مصوبات کنگره مغان را توضیح میدهد. ازطرف دیگر بدنبال ترتیب دادن ضیافت بزرگی با دعوت ازعلمای شیعه و سنی ازآنها میخواهد برای پایان دادن به اختلافات مذهبی ازطریق گفتگو طی سه شبانه روز راه حلی پیدا کنند. نوشته ی عبدالغفورآخوند آهنگری درباره این گفتگو در مطلبی با عنوان “بیان گفتگوی شیعه و سنی، زمانی که نادرشاه درخیوه بود” درصفحه ١٣٣ کتابی بنام “تاریخ ترکمنها” درج شده، بیانگر ایمان و اعتقاد صادقانه نادرشاه برای برقراری روابط مدنی ومناسبات دوستانه دربین مسلمانان أهل سنت ( تجربه گرایان) وأهل تشیع ( پیروی گرایان) برای پایان دادن به کشتارها و ویرانگری های دشمن شاد کن ناشی از خشونت ها و خونریزی های متعصبانه است.
کتاب تاریخ تورکمنها، سال ١٣٨١ / ٢٠٠٢ ازجانب مؤسسه فرهنگی وانتشاراتی “ایل آرمان” درشهر گنبد کاووس (گرگان ویا جرجان تا ١٣١٥هـ. شمسی) انتشار یافته ونویسنده کتاب که ساواک مانع چاپ آن شده بود می نویسد: نادرشاه جمعی ازعلمای أهل سنت وأهل تشیع را به خیوه دعوت کرد و ضیافت باشکوهی ترتیب داد وسپس در یک طرف جمع شان کرد و خطاب به آنها گفت : مسلمانان، یک خدا، یک کتاب مقدس آسمانی ویک پیغامبر دارند. ولی توسط شما روحانیون همدیگر را دشمن محسوب کرده از تجاوز به جان ومال همدیگر خودداری نمی کنند. پس مذهب تان راهم یکی کنید تا اول خدا، بعد پیامبرش و… از شما راضی شوند تا حکومت هم ازشما راضی شده انعام های فراوانی بدهد. مهلت بحث و گفتگو را سه روز اعلام داشت. قابل یاد آوری است که نادرشاه به غیر از خیوه در١٧٤٠، بسال 1743میلادی در نجف (عراق) اجلاس مشترکی از روحانیون أهل سنت وأهل تشیع دو کشور ایران و عثمانی ترتیب داده تا با برقراری تفاهم از طریق گفتگو، توطئه های شومی که استعمارگران و عوامل شان با توسل به شیوهی”تفرقه بیانداز و حکومت کن” پیش بردند را خنثی نمایند.
مردمان ایران طی پانصد سال گذشته از١٥٠٠ میلادی تاکنون نتایج شوم سیستم حکومتی “مرید و مرشدی” (امام و امتی امروزه) را درحکومت ٢٢٠ ساله طریقت صفوی تجربه کرده برای رهایی از پیامدهای شوم اش دوبار به انقلاب روی آوردند : بار اول با برگزاری کنگره مغان در١١١٤خورشیدی برابر با ١٧٣٦میلادی که رفرم مذهبی اش ٦٠ سال بعد (١٧٩٦) توسط آقا محمد خان قاجار منسوخ اعلام شد ومذهب حکومت صفویه باردیگر حکومتی شد. بار دوم “انقلاب قانونیت” مشهور به “انقلاب مشروطیت” در١٢٨٥خ.=١٩٠٦م. که ایران صاحب قانون اساسی، پارلمان و رژیم حکومتی مدرن شد. ولی با برقراری دیکتاتوری پهلوی بدنبال کودتای اسفند ١٢٩٩خ. برابر با اوایل فوریه ١٩٢٢ به شکست کشیده شد.
متاسفانه این بار مردمان ایران شاهد پیامدهای شوم روز افزونی از شکست انقلاب ضد دیکتاتوری بهمن ١٣٥٧خورشیدی خود هستند و راهی جز اجرای تدبیرهای ضروری برای ممانعت از تداوم آن ندارند.
یادآوریها : ١- این مطلب برای طرح ضرورت توجه به کنگره مغان وبا استفاده ازداده های ص٥٥٣ تا ٦٧٥ جلد11.کتاب 20جلدی تاریخ جامع ایران چاپ ١٣٩٤ ونیزازص٥٩٣ تا ٦٠٩ کتاب “تاریخ ایران ازباستان تا آخرسده ١٨م”.چاپ ١٣٥٤ ترجمه کریم کشاورز(اثری سیاسی از آکادمی علوم شوروی چاپ ١٩٥٣)، ونیز کتاب “دولت نادرشاه افشار” اثر مشترک ز.اشرفیان با م.ر.آرونوا، ترجمهی فدائی خلق زنده یاد حمید مومنی، نوشته شد. امید است درآینده به علت های برگزاری ومضمون کنگره بطور جمعی بپردازیم.
٢- مردمان ایران ومنطقه براثر توطئه های شوم استعمارگران کهنه و نو، از کنگره و مضمون واقعی آن نسبتاً بی خبر و بی تفاوت ماندند. بنابراین توجه به این رویداد تاریخی باهدف آشنایی همه جانبه و عمیق برای ارجگذاری ومیراثداری جمعی ازمیراث فرهنگی وتاریخی اقدامی ضروری برای زدودن یکی ازآثار شوم فرهنگی استعمارگران باید محسوب شود.
برلین- آوریل ٢٠٢٦